Witam! To będzie bardzo długi post, ale w dwóch zadaniach nie da się odpowiedzieć na trapiący Panią problem. Swoją wypowiedź podzielę na kilka zagadnień dotyczących ZJN.
Etiopatogeneza: W wielu ośrodkach naukowych na świecie prowadzone są badania mające na celu wyjaśnienie przyczyn powstania ZJN. Niestety jak dotąd nie są one do końca poznane i wzbudzają kontrowersje. Wyróżnia się wiele różnych czynników patofizjologicznych, które mogą wpływać na powstanie zespołu.Są to:
1) nadwrażliwość trzewna
2) Czynnik bakteriologiczny
3)Zwiększona liczba komórek tucznych w błonie śluzowej jelita grubego u osób z ZJN w stosunku do tej liczby osób zdrowych
4)Zaburzenia motoryki jelit
5)Zaburzenia jelitowego układu nerwowego (ENS; ang. enteral nervous system).
6)Nieprawidłowe uwalnianie neuroprzekaźników i hormonów żołądkowo-jelitowych
7)Czynniki psychogenne
8)Czynniki genetyczne
9)Czynniki żywieniowe - wpływ tych czynników na rozwój ZJN jest nadal badany. Przypuszcza się, że niektóre pokarmy mogą wywoływać reakcję immunologiczną, inną niż alergia pokarmowa, która prowadzi do wystąpienia nadwrażliwości trzewnej. Wyrazem tej reakcji jest zwiększenie stężenia przeciwciał IgG przeciwko niektórym antygenom pokarmowym np. pszenicy, wołowiny bądź wieprzowiny. Zauważa się, że produkty spożywcze np. mleko, jaja, pszenica, kukurydza, ziemniaki, cebula, czosnek czy warzywa strączkowe nasilają objawy ZJN, a tłuste pokarmy oraz kofeina mogą nasilać aktywność ruchową jelit.
I inne czynniki, które możemy zaliczyć do przyczyn powodujących powstanie i rozwój ZJN to :
- antybiotykoterapia,
- nadużywanie leków przeczyszczających i hormonalnych,
- przebyte zabiegi operacyjne w obrębie jamy brzusznej,
- płeć,
- wiek.
Diagnostyka: Diagnoza ZJN jest dość trudna i stawia się ją na podstawie starannie zebranego wywiadu, badania przedmiotowego, wybranych badań laboratoryjnych oraz w razie potrzeby, uzupełniających badań diagnostycznych w celu wykluczenia organicznej przyczyny dolegliwości.
W zestawie zalecanych badań diagnostycznych są:
- morfologia krwi,
- OB,
- badanie biochemiczne krwi,
- badanie ogólne moczu,
- badanie kału w kierunku obecności pasożytów i krwi utajonej,
- posiewy bakteriologiczne stolca,
- rektoskopia
- kolonoskopia
Ponadto, w zależności od potrzeby należy wykonać:
- test tolerancji laktozy lub 2-tygodniowa próba z dietą bezlaktozową,
- wlew kontrastowy doodbytniczy lub kolonoskopia,
- usg i/lub tomografię komputerową jamy brzusznej,
- badanie radiologiczne jelita cienkiego – przy obfitej biegunce,
- badanie radiologiczne i/lub endoskopię górnego odcinka przewodu pokarmowego – przy dyspepsji.
W prawidłowej diagnostyce może być również pomocna opracowana przez Thomsona z zespołem lista objawów, które nie występują w zespole jelita nadwrażliwego. Składa się na nie:
- stwierdzenie widocznej lub utajonej krwi w kale,
- utrata masy ciała,
- gorączka,
- ból lub biegunka budząca chorego ze snu,
- negatywne badanie przedmiotowe,
- zmienione OB lub morfologia krwi,
- stwierdzone zmiany w kolonoskopii.
U pacjentów z biegunkową postacią ZJN:
- stwierdzenia pasożytów w kale,
- nieprawidłowe wydalanie tłuszczów,
- nieprawidłowe wyniki badań tarczycy,
- w biopsji epicy lub odbytnicy zmiany sugerujące zmiany zapalne.
Ponadto należy podkreślić, że wielu chorych z objawami klinicznymi sugerującymi ZJN może chorować na różne choroby organiczne. Dlatego biegunkową postać ZJN należy różnicować z: biegunką infekcyjną, rakiem jelita grubego, nieswoistymi zapalnymi chorobami jelit (chorobą Leśniowskiego – Crohna, wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego), alergią pokarmową, nadczynnością tarczycy, chorobą trzewną (celiakia), chorobą Whipple’a, niedoborem laktozy, amyloidozą, zespołem ślepej pętli, niedoborami immunologicznymi, niewydolnością wewnątrzwydzielniczą trzustki, chłoniakiem jelit, zespołem Zollingera-Ellisona.
Zalecenia dietetyczne: Zalecenia dotyczące diety nie są uniwersalne dla każdego pacjenta z zespołem jelita nadwrażliwego, ponieważ każdy chory może inaczej zareagować na poszczególne produkty spożywcze. Są zatem pokarmy, które wpływają na aktywność jelit i powodują nasilenie dolegliwości, jak i te, które mogą pomóc w łagodzeniu objawów.
Podstawowe zasady postępowania dietetycznego w zespole jelita nadwrażliwego to:
- Pacjenci, u których występuje biegunka powinni spożywać taką ilość błonnika, przy której dolegliwości są mniej dokuczliwe. Zaleca się ograniczenie błonnika nierozpuszczalnego w diecie. Szczególnie polecane są frakcje rozpuszczalne. Frakcja rozpuszczalna (owies, fasola, babka płesznik, jęczmień, fasolka szparagowa, niektóre owoce i warzywa (marchew, banany, jabłka, morele, wiśnie, figi, grejpfruty, śliwki świeże i suszone, mandarynki).
- Unikanie produktów wzdymających. Wiele pokarmów wzdymających zawiera węglowodany, które niestrawione w jelicie cienkim rozkładane są w jelicie grubym przez mikroflorę bakteryjną. Prowadzi to do wytworzenia gazów, które powodują bóle brzucha, wiatry i wzdęcia. W badaniach udowodniono, że wytwarzanie gazów w okrężnicy, szczególnie wodoru, jest większe u osób z ZJN niż w grupie kontrolnej.
Ponadto obserwowane są indywidualne różnice w tolerancji węglowodanów, zależne od wielu czynników np.: ilości, stężenia, czasu konsumpcji, innych jednocześnie spożywanych potraw, wielkości cząsteczki cukru, czasu pasażu jelitowego, sprawności fermentacji, a także zróżnicowanej aktywności motorycznej żołądka i jelita cienkiego oraz możliwości absorpcyjnych jelita.
- Unikanie tłustych pokarmów i przekąsek. Nie należy spożywać tłustych pokarmów, ponieważ tłuszcz nasila skurcze żołądka i okrężnicy. Spożywany w nadmiarze może powodować niestrawność. Lepiej tolerowany jest tłuszcz spożywany nie tylko w mniejszych ilościach, ale też rozłożony równomiernie w ciągu dnia.
- Ograniczenie spożycia produktów mlecznych. U części pacjentów dolegliwości nasilają się po spożyciu pokarmów mlecznych. Ma to związek z nadwrażliwość na laktozę stwierdzaną u 7-15% chorych. Nietolerancja laktozy, to niezdolność trawienia cukru znajdującego się w mleku i wielu jego produktach takich jak: lody, kwaśna śmietana, twardy ser. Kiedy ilość dostarczonej laktozy jest większa niż możliwości trawienne enzymów (laktazy) jelita cienkiego, przechodzi ona do jelita grubego, gdzie jest rozkładana przez florę bakteryjną do acetonu, kwasu propionowego, masłowego, mlekowego, oraz gazów, takich jak: wodór, dwutlenek węgla i metan. Chorzy na ZJN z nietolerancją laktozy, odczuwają nasilenie dolegliwości, ponieważ u nich z takiej samej ilości dwucukru mogą być produkowane większe ilości gazów. Ponadto laktoza ma zdolność wiązania wody, co może powodować powstawanie wodnistych stolców. Efektem są zaburzenia funkcjonowania przewodu pokarmowego tj: wzdęcia, bóle brzucha, gazy i wspomniana wcześniej biegunka. Stosowanie w takiej sytuacji diety eliminacyjnej zazwyczaj wyjaśnia problem. Można również, jeśli chory toleruje, mleko słodkie zastąpić częściowo jogurtem, ponieważ kultury bakteryjne stosowane do produkcji jogurtu wytwarzają laktazę, enzym trawiący laktozę.
- Unikanie substancji słodzących wykorzystywanych jako zamienniki sacharozy. Są to: fruktoza i polialkohole (sorbitol, ksylitol i mannitol). Spożywane w nadmiernych ilościach wywołują biegunkę osmotyczną.
Ksylitol - jest używany przy wyrobie gum do żucia. Przyspiesza perystaltykę jelit.
Sorbitol – występuje w gumach do żucia, galaretowatych słodyczach, czekoladzie, dietetycznych dżemach, słodzikach sorbitolowych, oraz w wielu owocach i roślinach (brzoskwiniach, gruszkach, wiśniach, jabłkach, suszonych i świeżych śliwkach), oraz sokach (jabłkowym, winogronowym, gruszkowym). Wywołuje procesy fermentacyjne w jelitach, a w konsekwencji biegunkę osmotyczną, bóle brzucha, gazy i wzdęcia.
Fruktoza – występuje w miodzie, sokach owocowych, szczególnie w soku jabłkowym oraz słodkich owocach, a także coraz częściej w napojach gazowanych i gumach do żucia. Zbyt mała ilość enzymów jelitowych trawiących fruktozę, powoduje że jest ona rozkładana przez bakterie jelita grubego, które produkują z niej duże ilości gazów i substancji drażniących. Jest to bezpośrednia przyczyną wzdęć, skurczów, gazów i biegunki.
- Ograniczenie spożycia kofeiny. Kofeina pobudza mięśnie przewodu pokarmowego (okrężnicę pobudza w 30-60 minut od wypicia), i może powodować biegunkę niezależnie od podanej dawki. Działa również moczopędnie oraz zwiększa wydzielanie żołądkowe i jelitowe.
- Unikanie pikantnych przypraw. Niektóre osoby z ZJN nie tolerują ostrych przypraw, lub pokarmów, które zawierają: chili, curry, czosnek, imbir, czerwony pieprz. Dobrze tolerowane są: bazylia, oregano, tymianek i rozmaryn.
- Unikanie nadmiernych ilości alkoholu. Alkohol pobudza przewód pokarmowy, wzmaga wydzielanie soków trawiennych, co może powodować zgagę i bóle brzucha. Drażni również zakończenia nerwowe i skraca czas przebywania treści pokarmowej w jelitach, co może powodować biegunkę.
- Spożywanie mniejszych porcji, ale częściej. Obfite posiłki mogą się przyczyniać do wystąpienia skurczów i biegunki. U około połowy pacjentów z ZJN zauważono poposiłkowe nasilenie bólów i innych objawów ze strony przewodu pokarmowego.
- Indywidualne eliminowanie z diety produktów żywnościowych zaostrzających dolegliwości. Często wiąże się to z występowaniem alergii pokarmowej lub pseudoalergii, która nie ma zawsze podłoża reakcji immunologicznej. Tutaj zastosowanie ma dieta eliminacyjna, pozbawiona określonych, najczęściej nasilających objawy produktów spożywczych np pszenicy, ziemniaków, kukurydzy, cebuli, czosnku, czekolady, warzyw strączkowych, produktów mlecznych, jaj i orzechów.
Omawiając podstawowe zasady dietetyczne w leczeniu ZJN, należy przedstawić również istotną rolę probotyków, zastosowanie ich prowadzi do poprawy funkcjonowania przewodu pokarmowego, regulacji mikroflory jelit, oraz przyczynia się profilaktyki i leczenia niektórych chorób infekcyjnych. Wykazano również, że zastosowanie probiotyków, (szczepów Lactobacillus GG) powoduje skracanie czasu trwania biegunki. Wprowadzenie do lecznictwa probiotyków i prebiotyków może mieć wobec powyższego duże znaczenie w leczeniu ZJN.
W leczeniu postaci biegunkowej ZJN należy uwzględnić ogólne zalecenia dietetyczne (przedstawione wyżej) i dodatkowe zalecenia dietetyczne w okresie występowania biegunek.
Zalecana dieta powinna być:
- lekkostrawna,
- niskotłuszczowa,
- z ograniczeniem błonnika (szczególnie jego nierozpuszczalnej frakcji).
Błonnik nierozpuszczalny przyspiesza perystaltykę i działa drażniąco na jelita, dlatego aby zredukować to działanie należy w diecie dobierać delikatne młode warzywa i dojrzałe owoce, stosować warzywa gotowane i rozdrobnione, oraz spożywać je bez skórki i pestek, najlepiej w postaci przecierów, soków i musów .
Z uwagi na ograniczenie błonnika w diecie stosuje się wyłącznie pszenne pieczywo (chleb, bułki, sucharki, wafle), drobne kasze (manna, kaszka kukurydziana), ryż, drobne makarony i płatki owsiane. Te ostatnie ze względu na obecność pektyn, mają zdolność wiązania wody, pęcznienia i żelowania).
Z diety należy wykluczyć pokarmy przyspieszające perystaltykę jelit:
o produkty bogatoresztkowe obfitujące w błonnik nierozpuszczalny (otręby pszenne, pieczywo razowe, grube kasze, ciemny ryż, surowe warzywa oraz owoce ze skórką i pestkami),
o pokarmy zawierające cukry, które wywołują procesy fermentacyjne w jelitach – fruktozę, laktozę, rafinozę i stachiozę,
o kwaśne owoce i warzywa (bogate w kwasy organiczne),
o napoje i dania zimne, gorące, słone i pikantne,
o ostre przyprawy (np. pieprz, ostra papryka, chili, ocet spirytusowy, musztarda),
o wody mineralne gazowane,
o tłuszcze, szczególnie zwierzęce (smalec, słonina, boczek),
o używki (kawę prawdziwą, alkohol),
o mięsa przerośnięte tkanką łączną (ścięgna, powięzi, błony). białko tych mięs wzmaga skurcze jelit, a także w jelicie grubym mogą ulegać gniciu, wywołując biegunkę,
o warzywa i owoce wzdymające (kapusty, kalafior, papryka, groch, soczewica, fasola i soja, pory, cebula, czosnek, ogórki, gruszki, czereśnie, śliwki) oraz buraki ze względu na działanie rozwalniające.
Należy również uwzględnić w diecie produkty obniżające perystaltykę jelit, którymi są np.:
o mąka ziemniaczana (kisiele),
o żelatyna (galaretki owocowe, mięsne),
o napoje garbnikowe (gorzka herbata, napar z suszonych czarnych jagód),
o warzywa i owoce bogate w błonnik rozpuszczalny - pektyny.(marchew, dynia, jabłko tarte, banany). pektyny ze względu na zdolność absorbowania wody, mają zastosowanie w leczeniu biegunek,
o ryż (kleiki z ryżu, ryż z jabłkami),
o napoje i dania ciepłe,
o żywność w formie produktów tzw. suchych (niegotowanych),
o potrawy należy przyrządzać metodą gotowania w wodzie, na parze, duszenia bez tłuszczu oraz pieczenia w folii lub pergaminie, oraz w kombiwarze.
Należy wypijać od 2 do 3 litrów na dobę, by nie dopuścić do odwodnienia organizmu. Płynami dozwolonymi są: niegazowana woda mineralna, niezbyt mocna gorzka herbata, napar z rumianku, mięty i suszonych czarnych jagód.
Na koniec chciałam Pani podkreślić, że zalecenia dietetyczne dla pacjentów z ZJN powinny być zindywidualizowane, czyli wykluczamy te produkty, po których pacjenci mają dolegliwości. Ogólne zalecenia dietetyczne mogą posłużyć jako wskazówka, jak należy się odżywiać, aby złagodzić objawy. Ponadto bardzo dobrze, że będzie Pani przebadania w kierunku celiakii, uważam również, że powinna mieć Pani wykonaną kolonoskopię, w celu oceny jelita. Gastroskopia powinna natomiast wykazać, czy nie ma zmian w żołądku.
Ciekawa jestem jak wyjdą Pani te badania, szczególnie w kierunku choroby trzewnej. Powiem Pani, że celiakia miewa postać utajoną, także na Pani miejscu spróbowałabym włączyć dietę bezglutenową i od razu bezmleczną, chociażby w celu zaobserwowania czy nie ma poprawy po zastosowaniu takiej diety.
Z ziół poleciłabym Pani picie aloesu, a gdyby okazało się, że ma Pani zmiany w żołądku, to polecam miód Manuka 400+.
Odnośnie zatok. Mam znajomego, który całe życie chorował na zatoki, ale gdy wykonał test na nietolerancje pokarmowe i wyszło, że nie może mleka, po czym wykluczył go z diety, to problemy ustąpiły. Czytałam też, że u osób z jelitem drażliwym częściej występują nietolerancje pokarmowe (nie mylić z alergią) także może warto by było taki test wykonać.
Jak tylko Pani zechce napisać, to proszę o informację jak wyszły Pani badania. W razie dodatkowych pytań proszę o kontakt.
Pozdrawiam!
mgr Aldona Kopczyńska
19. lutego 2012 22:26